De Raad voor het Landelijk Gebied adviseert minister Verburg om sneller dwang in te zetten bij grondverwerving voor natuur. Anders komt de EHS er niet.

‘vrijwilligheid wijkt voor publiek belang’

auteur Carien Overdijk

datum interview 2 maart 2008

verschenen in Tijschrift, nieuwsbrief van Deltanatuur, Provincie Zuid-Holland

Deltanatuur is nieuw voor Mark van Twist. De decaan van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur, directeur procesmanagement bij Berenschot én bijzonder hoogleraar Publiek-private samenwerking in Nijmegen woont weliswaar in Dordrecht, maar de nieuwe waternatuur in zijn regio is hem nog niet opgevallen. Aan dat soort ontwikkelingen komt hij in zijn drukke bestaan niet snel toe.

Belangstellend bladert hij door de brochure van Deltanatuur, met foto’s van de voltooide projecten. ‘Klein Profijt, waar ligt dat, aan de Oude Maas? Je hebt gelijk, dat is voor mij vlakbij.’ De Biesbosch kent hij – Dordtenaar van geboorte - goed, maar dat Deltanatuur ook daar actief is, is eveneens nieuw voor hem.

taboe

De aanleiding voor een ontmoeting met Van Twist is een recent advies aan minister Verburg, getiteld De mythologie van onteigening, over onteigening van grond voor de realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Naast alle eerder genoemde functies is Van Twist namelijk ook lid van de werkgroep van de Raad voor het Landelijk Gebied (RLG), die het rapport opstelde. De raad adviseert de minister om sneller dwang in te zetten bij grondverwerving.

Waarom rust er een taboe op onteigening voor natuur? Deze vraag, die tot het advies leidde, kwam spontaan op bij leden van de RLG, een adviesorgaan van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

‘Ik weet hoe doortastend overheden kunnen optreden als er grond nodig is voor bouwbestemmingen’, licht de specialist op het snijvlak van publiek en privaat toe. ‘Het verwonderde mij, als relatieve buitenstaander, dat onteigening voor groen nauwelijks aan de orde is. Temeer omdat de grondverwerving nu veel te traag verloopt om de EHS op tijd te kunnen voltooïen.’

De RGL signaleert in zijn rapport dat de overheid bij maar vier procent van de grondtransacties voor natuuraanleg – meestal gaat het dan om landbouwgrond - gebruik maakt van de zogeheten ‘volledige schadeloosstelling’ uit de onteigeningswet. Juist die vergoeding van alle kosten voor de verplaatsing van een boerenbedrijf én het bijbehorende gezin, kan de moeizame gang naar de rechter voorkomen. Toch zet de overheid dit middel maar mondjesmaat in bij natuurontwikkeling.

mythes

De raad ontmaskert acht mythes die de benutting van de onteigeningswet voor natuur in de weg staan. Neem mythe nummer één: vrijwilligheid moet bij grondverwerving het uitgangspunt blijven. Voor Deltanatuur is die ‘mythe’ actueel. Want ook bij de start van Deltanatuur in 2000 was vrijwilligheid van grondoverdracht uitdrukkelijk toegezegd.

‘Tja’, verzucht de mede-opsteller van het rapport. ‘Ik begrijp boeren die zeggen: overheid, doe je woord gestand. Maar de overheid moet óók inspelen op gewijzigde omstandigheden, óók als die zich vertonen binnen de looptijd van een bepaald project. Ik wil niet specifiek iets over Deltanatuur zeggen, maar als blijkt dat de grondmobiliteit in het projectgebied sterk is teruggelopen, als de natuurdoelen niet op een andere plek te realiseren zijn, en als tegelijkertijd de waterproblematiek en de biodiversiteitsopgave relatief zwaarder zijn geworden, dan kan het redelijk zijn om die vrijwilligheid ter discussie te stellen. De overheid moet steeds opnieuw een afweging maken van een privaat belang tegenover het belang van de samenleving.’

Een andere ‘mythe’ die het RLG-advies ontkracht, luidt: ‘Je kunt mensen onteigening niet aandoen.’ Het rapport wijst daarbij op de hoge tevredenheid onder mensen die terugkijken op hun onteigening. Ze zijn vooral tevreden wanneer het proces snel is verlopen en er geen lange periode van onzekerheid aan vooraf is gegaan.

Van Twist: ‘Wij zeggen: zie niet bij voorbaat af van onteigening omdat het soms emotioneel moeilijk ligt.’

besparing

Afgezien van het rijtje weerlegde ‘mythes’, is er ook een financiële reden om vaker tot onteigening voor natuur over te gaan, zo blijkt uit het RLG-advies. Wanneer de provincies, die sinds een jaar verantwoordelijk zijn voor de grondaankopen, besluiten om bijvoorbeeld vijftig procent van alle transacties met behulp van de onteigeningswet te versnellen, dan is niet alleen de EHS op tijd klaar, maar bespaart het rijk ook minimaal tweehonderd miljoen euro.

‘Dat is becijferd aan de hand van bezuinigingen op beheerskosten voor gebieden die al gedeeltelijk in overheidshanden zijn’, zo verklaart de mede-opsteller van het rapport. ‘Daar hebben we te kampen met een complexere waterhuishouding en met een duurder beheer als er nog agrarisch land tussen zit.’

Of al die argumenten voor ook voor Deltanatuur opgaan, daar wil Van Twist vanuit zijn Haagse kantoor niet zomaar iets over roepen. ‘Het enige dat ik kan zeggen is: concretiseer die zaken uit ons advies voor elk afzonderlijk project, en maak dan je afweging.’