Digitale systemen verzamelen steeds meer informatie over het gedrag van burgers in de openbare ruimte, en de overheid kan hieruit putten. Het vorige maand verschenen boek Check in/Check uit brengt de gevaren in kaart.

Big brother moet beperkt

verschenen in maandblad Digitaal Bestuur, juni 2010

Het internet opgaan is geen keuze meer. We leven steeds meer ín digitale netwerken, vaak zonder dat zelf te beseffen. Straatcamera’s, satellieten, digitale pasjes en mobieltjes rapporteren wie zich waar bevindt en vaak ook wat diegene daar doet. Onze bewegingen in de openbare ruimte worden door steeds meer systeembeheerders live geregistreerd en (tijdelijk) bewaard.

Vorige week lanceerde het Rathenau Instituut met een flitsende talkshow het boek Check in/check uit, dat deze tendens analyseert. De door OCW gefinancierde instelling, die onafhankelijk onderzoek verricht naar de maatschappelijke gevolgen van nieuwe technologie, had voor de gelegenheid beheerders en professionele gebruikers van mobiele realtime systemen opgetrommeld.

Dat leidde tot levendige discussies over de rol van de overheid in deze nieuwe digitaliseringsfase. Jeroen Eijskoot, strategisch programmamanager van de voorziening tot samenwerking Politie Nederland (vtsPN): ‘Ik kwijl van de mogelijkheden, maar het is teveel. De politie wordt afgerekend op wat ze had kúnnen weten, maar wij kunnen nooit alle camerabeelden uitkijken en alle mobieltjes natrekken. Bovendien negeren digitale systemen de sociale aspecten, de nuance tussen de nullen en de enen.’ De politie experimenteert wel: ‘In Groningen loopt een pilot met pda’s (personal digital assistant, c.o.) voor agenten. Die zien: hier speelt huiselijk geweld, daar woont een belastingdelinquent.’

Het privacydilemma blijkt groot, maar er gaan ook stemmen op om meer te experimenteren. Voorstanders menen dat de politiek of een consumentenorganisatie privacyproblemen achteraf wel corrigeert. Zo kwamen er toch ook spamfilters, het ‘belmeniet’-nummer en de gezichtsvervaging op Google Street View?

monddood

Frans Brom, hoofd Techology Assessment van het Rathenau Instituut, acht twee zaken van belang. ‘Systemen moeten af van die onleesbare gebruikersovereenkomsten die burgers monddood maken door eenzijdig de voorwaarden te bepalen. Mensen moeten zelf kunnen bepalen waar hun gegevens wel en niet voor gebruikt worden. Daarnaast moeten we met een voorhoede van burgers nadenken over opsporings- en volgsystemen. Dat kan veel inzichtelijker, meer in het openbaar. Daarmee neem je wantrouwen weg.’

Het burgerservicenummer vormt een risico, waarschuwt Check in/check uit. Brom bevestigt dit. ‘Daar mag niet alles aan hangen. De overheid moet het individu niet in al zijn aspecten willen kennen. Mensen hebben diverse identiteiten nodig om zich te kunnen ontwikkelen.’

Mensvriendelijk systeemontwerp valt te regelen

Het vlot leesbare Check in/check uit is een kritische beschouwing van de bestaande en aanstormende digitale technologieën die de mens buitenshuis in hun greep krijgen.

De drie hoofdauteurs, allen wetenschappelijk medewerker bij het Rathenau Instituut, ontwaren positieve en negatieve aspecten. De nieuwe technologie kan het dagelijks leven vereenvoudigen door ‘profielgebonden’ informatie aan te bieden op mobieltjes of navigatie-apparaten. Mensen zouden bijvoorbeeld overal kunnen zien of er vrienden van hen in de buurt zijn, of winkelaanbiedingen die precies bij hen passen. Maar al die informatie maakt individuen ook kwetsbaar, vooral bij de koppeling van systemen onderling. Misbruik en manipulatie liggen op de loer.

De casestudies en tests in het boek wijzen uit dat systeembeheerders momenteel vooral uit zijn op hun eigen gemak en kansen voor de digitaal gevolgde mens meestal laten liggen. Daarmee dreigt de digitalisering van de ruimte te ontaarden in een groot controlenetwerk, zonder veel profijt voor burgers. Het smalle maatschappelijk draagvlak voor de ov-chipkaart en het rekeningrijden is mede hieraan te wijten.

Het boek besluit met twaalf beargumenteerde ontwerpprincipes die het Big Brother-effect kunnen beperken, zoals: ‘waarborg zoveel mogelijk de anonimiteit’ en ‘houd identiteiten gescheiden en herroepbaar’. De principes, voorzien van concrete voorbeelden en adviezen zijn toepasbaar in wet- en regelgeving. Daarmee is deze bundel niet alleen boeiende, maar ook noodzakelijke lectuur voor bestuurders en beleidsmakers.

Check in/check uit, de digitalisering van de openbare ruimte, door Christian van ’t Hof, Rinie van Est en Floortje Daemen (red.), 270 pagina’s, uitgave van het Rathenau Instituut en Nai Uitgevers. Prijs € 29,50

ISBN 978 90 5662 740 9